Yayınlanma Tarihi: 27/10/2020 |5.5 min read |

Oyun yaratma ve yönetme bilgisi: Dramaturji

Her sezon onlarca yeni tiyatro oyunu tiyatro severlerle buluşuyor. Her bir oyun için de önemli bir hazırlık aşaması gerekiyor. Metin seçimi, oyuncu seçimi, okuma provası, oyun dramaturjisi, karakter dramaturjisi, ezber, reji, provalar… Bütün bu hazırlık sürecinde birçok alanı da içerisinde barındıran önemli kavramlardan biri de dramaturji. Peki dramaturji nedir, ne değildir?

Dramaturji nedir?

Dramaturjiyi bir tiyatro metninin çözümlenmesi olarak tanımlayabiliriz. Antik Yunan’da bir dram oluşturmak anlamında kullanılan dramaturjiye bir başka ifadeyle oyun yaratma ve yönetme bilgisi diyebiliriz. Dramaturji ya da dramaturgi tarihsel olarak klasik dramaturji, kuramsal dramaturji, uygulamalı dramaturji, çağdaş dramaturji olarak günümüze kadar gelişerek şekilleniyor. İlk klasik dramaturji çalışması olarak kabul edilen Poetika’da Aristo, sanat hakkındaki görüşlerini kuramlar ve somut örneklerle açıklayarak metinleri düzenleme tekniğinden ve tragedyanın detaylarından bahsediyor. Bu dönemde dramaturg kavramı oyun yazarı olarak kullanılıyor. Yalınlık ve incelik, ahlak açısından eğiticilik ve tiyatronun biçim kurallarına uygunluğu dramaturjinin üç ana ilkesi kabul ediliyor.

Klasik dramaturjide üç birlik kuralı, dış eylemlerden ziyade iç eylemler, sahneden ziyade sözler ve metin ön planda. Klasik dramaturjiden modern dramaturjiye geçişte Lessing ile birlikte günlük yaşama daha yakın bir anlayış benimseniyor. Eleştiri, oyuncu ve repertuar anlayışı-seyirci kavramlarını odağına alıyor. Sonrasında yönetmen ağırlıklı 20’nci yüzyıl tiyatrosunda da farklı bir anlayışın hâkim olduğunu söylemek mümkün. Stanislavski, Edward Gordon Craig, Meyerhold, Brecht gibi isimlerle birlikte tiyatroya toplumsal bir işlev verilerek dramaturjinin odağına seyirci, öykü, metin ve sahneleme alınıyor. Dramaturg ve yönetmen aynı kişilikte bütünleşiyor. Günümüzde de çağdaş dramaturjide tiyatro metnini yazı dilinden sahne diline aktarmak amaçlanıyor. Haliyle dramaturji çalışması kurallar ve kuramların dışında metnin nasıl okunduğu ve hangi amaçla oynandığına göre şekilleniyor. Metne ve sahne planına sadık kalma kaygısının kalktığı, bakış açısının ön planda olduğu bir dramaturji anlayışından bahsedebiliriz.

Dramaturg ne iş yapar?

Yazılı oyun metnini inceleyen, yorumlayan hatta Hülya Nutku’nun Dramaturgi -oyunsanatbilimi- kitabında tanımladığı üzere “bilinenin bilinmeyen yanını deşme sanatı”nı yapan kişilere dramaturg deniyor. Metnin bütün düşünsel altyapısını dönemin, durumun ve bakış açısının süzgecinden geçirerek yönetmene ya da rejisöre katkı sağlayan dramaturglar, bu bakımda sanat danışmanı olarak kabul ediliyor. Oyunla seyirci arasındaki köprü işlevi gören dramaturgların görevlerini şöyle listeleyebiliriz:

  • Sahnelenecek metin seçiminde yönlendirmelerde bulunur.
  • Sahnelenecek oyun metnini okur, analiz eder, araştırır.
  • Oyunun sahnelenmeye uygun olup olmadığını saptar.
  • Gerekli görüyorsa oyunun metninde budama, ekleme ve rötuşlar yapar.
  • Oyunun dönemi, kostümü, dekoru ve makyajıyla ilgilenir.
  • Oyunun nasıl yorumlanacağı konusunda oyun ekibine danışmanlık yapar.
  • Oyun provalarında dış göz olarak bulunarak bütünlüğün bozulduğu noktalarda yönetmene fikir sunar.
  • Sahneleme süresince izleyici geri dönüşlerini analiz eder, gerektiğinde yeni rötuşlar önerebilir.

Hatta Özdemir Nutku’nun Gösterim Sanatları Sözlüğü’nde dramaturgun görevleri arasında şunlar da bulunur:

  • Gerektiğinde yazar ile çalışmalar yapar, eleştiriler yöneltir.
  • Yeni oyun yazarları bulur.
  • Dünya tiyatrosunu takip ederek bulunduğu kuruma yol gösterir.
  • Tiyatro arşivini ve kitaplığını kurar.
  • Tiyatroyla ilgili çeşitli etkinlikler düzenler.

Bir oyunun dramaturjisini yapmak için o oyun ve yazar hakkında detaylı bilgiye sahip olmak gerekiyor.

Oyun dramaturjisi nasıl yapılır?

Metnin yazarını ve oyunu anlamak için oyunun dramaturjisi yapılması gerekir. Oyunu bütün hatlarıyla analiz ederek, yazıldığı dönemi ve anlatılmak istenileni araştırdıktan sonra doğru sorular sorarak oyunun dramaturjisi genel hatlarıyla oluşturulur. Peki dramaturji nasıl yapılır? Öncelikle ilk soru yazar üzerine olmalı. Oyunun yazarı kim? Nerede doğmuş, hangi dönemde yaşamış, ne zorluklar yaşamış? Bunların hepsi yazarın o metni neden yazdığına ışık tutan sorular. Yazarı iyi tanımak, oyun hakkında daha net fikirlere sahip olmayı sağlar. Yazarın oyuna yaklaşımı, tarz ve tür seçimi hepsi hayatından, yaşadıklarından ya da gözlemlediklerinden izler yaşıyor olabilir. Daha sonrasında metin analizine geçilir. Metnin ana teması ne? Hedef kitlesi kim? Oyunun öyküsü ne? Nerede, ne zaman geçiyor? Bu sorulara verilecek cevaplar da yazarın metinle oluşturmak istediği dünyayı algılamak için önemli. Yazar tanındıktan ve metnin genel hatlarıyla analizi yapıldıktan sonra karakter detaylarına, çatışmalara ve sahne düzenine geçilir. Karakterlerin mutlaka ayrı ayrı dramaturjileri yapılır. Birbirleriyle ilişkileri, çatışmaları, eylemlerinin sebepleri analiz edilir. Duygu durumları, değişimleri, geçişleri, hikayenin akıcılığı detaylıca incelenir. Sonrasında oyunun doruk noktaları belirlenir, sahne sahne, bölüm bölüm çalışılır.

Karakter dramaturjisi nasıl yapılır?

Karakter dramaturjisi ya da başka bir adıyla karakter analizi her bir oyuncunun kendi rolüne hazırlanırken yaptığı dramaturjiye denir. Oyun okuması ve analizi yapıldıktan sonra karakterler üzerine düşünme ve yorumlama süreci başlar. Burada da benzer bir şekilde bazı sorular sorularak ilerlenir. Karakterin adı nedir? Kaç yaşındadır? Ne iş yapar? Fiziksel özellikleri nasıldır? Bu gibi sorularla oyuncu oyundaki karakteri yaratmaya çalışır. Kimi zaman metnin içerisinde karakterin detayıyla alakalı bilgiler yer alır kimi zaman da bir replikten ya da bir durumdan yola çıkarak o rolü oynayacak oyuncunun çıkarımda bulunması gerekir. Genellikle oyunların ana karakterleri yazarlar tarafından detaylıca betimlenir, ancak karaktere ne kadar fazla soru sorulursa karakterin dünyasına o kadar girilmiş olur. Bu yüzden karakterin psikolojik özellikleri, sosyal özellikleri, kültürel özellikleri, ekonomik özellikleri, aile detayı, hobileri ve fobilerine kadar bütün detaylarına karar verilmesi gerekir. Karakter analizi oyuncunun yalnızca kendi rolüyle de değil diğer karakterlerle de iletişimini de kapsar.

Paylaş!